ผู้เชี่ยวชาญวิเคราะห์แผ่นดินไหวอินโดฯ ชี้ 2 บทเรียนให้ไทย

หน้าแรกTeeNee ที่นี่ข่าววันนี้, ข่าวหน้าหนึ่ง disaster ผู้เชี่ยวชาญวิเคราะห์แผ่นดินไหวอินโดฯ ชี้ 2 บทเรียนให้ไทย

จากกรณีเหตุการณ์แผ่นดินไหวรุนแรงขนาด 7.7 นอกชายฝั่งเกาะโฟลเรส ประเทศอินโดนีเซีย ซึ่งนับเป็นภัยธรรมชาติครั้งใหญ่ที่สร้างความสูญเสียและทำให้มีผู้เสียชีวิตแล้วถึง 47 ศพ

ล่าสุด รศ.ดร.ภาสกร ปนานนท์ ภาควิชาวิทยาศาสตร์พื้นพิภพ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เขียนบทความเรื่อง ถอดรหัสแผ่นดินไหวอินโดนีเซีย: ทำความเข้าใจธรรมชาติภัยพิบัติและบทเรียนสำหรับไทย

ประเด็นสำคัญที่ต้องทำความเข้าใจ

* ความเสี่ยงเรื่องสึนามิ: แผ่นดินไหวขนาด 7.7 ที่เกิดในทะเลมีศักยภาพทำให้เกิดคลื่นสึนามิได้ แม้คลื่นอาจมีขนาดไม่ใหญ่มาก แต่หากตรงกับช่วงน้ำขึ้นหรือมีปัจจัยอื่นร่วมด้วย ก็อาจทำให้คลื่นมีขนาดใหญ่และรุนแรงขึ้นได้

* ข้อจำกัดของระบบเตือนภัย: เนื่องจากแผ่นดินไหวเกิดใกล้ชายฝั่งมาก ประชาชนจึงมีเวลาน้อยมากในการหนีภัยแม้จะสามารถเตือนภัยได้อย่างรวดเร็วก็ตาม นี่คือข้อจำกัดทางกายภาพที่ระบบเตือนภัยอัตโนมัติไม่สามารถก้าวข้ามได้ หากขาดการเตรียมความพร้อมในการอพยพตามธรรมชาติ ซึ่งต้องอาศัยการฝึกซ้อมอพยพเป็นประจำ

* ขอบเขตการปลดปล่อยพลังงาน: แผ่นดินไหวขนาด 7.7 ไม่ได้เกิดเป็นจุดเดียวเหมือนที่ปรากฏบนแผนที่ แต่ในความเป็นจริง การปลดปล่อยพลังงานจากแผ่นดินไหวครั้งนี้ครอบคลุมระนาบรอยเลื่อน (fault plane) ที่มีขนาดยาวกว่า 90 กิโลเมตร และกว้างกว่า 45 กิโลเมตร ความเข้าใจเรื่องขนาดพื้นที่รอยเลื่อนที่แท้จริงจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการประเมินการกระจายตัวของพลังงานสั่นสะเทือนและการขยายตัวของคลื่น

* ขนาด (Magnitude) กับความรุนแรง (Intensity): มักมีความเข้าใจผิดว่าค่าขนาดแผ่นดินไหวสามารถอธิบายความเสียหายได้ทุกพื้นที่ แต่ขนาดของแผ่นดินไหวนั้นมีเพียงค่าเดียวที่บอกถึงปริมาณพลังงานที่ปล่อยออกมา แต่ความรุนแรงของการสั่นสะเทือน (ที่ประชาชนรู้สึกหรือความเสียหายของอาคาร) จะแตกต่างกันไปตามปัจจัยอื่น เช่น ระยะทางจากระนาบรอยเลื่อน สภาพชั้นดินที่ช่วยขยายแรงสั่นสะเทือน และความสอดคล้องระหว่างคาบการสั่นเด่นของพื้นดินกับคาบธรรมชาติของโครงสร้าง (หากตรงกันจะเกิดการสั่นพ้องนำไปสู่ความเสียหายร้ายแรง)

ข้อกังวลเรื่องแผ่นดินไหวใหญ่เกิดขึ้นหลายครั้งในช่วงนี้

เนื่องจากแผ่นดินไหวเหตุการณ์นี้เกิดขึ้นตามหลัง แผ่นดินไหวขนาด 7.5 ที่เวเนซุเอลา (24 มิ.ย. 2569) และแผ่นดินไหวขนาด 7.4 ที่โคลอมเบีย (10 ส.ค. 2569) เพียงไม่นาน จึงเกิดกระแสความวิตกกังวลว่าเป็นปรากฏการณ์ส่งผ่านความเค้นสะสมข้ามโลกหรือไม่

ในทางแผ่นดินไหววิทยา ยังไม่มีหลักฐานเชิงวิทยาศาสตร์รองรับสมมติฐานดังกล่าว เนื่องจากทั้งสามเหตุการณ์เกิดต่างระบบแผ่นธรณี ต่างความลึก และต่างรูปแบบการเคลื่อนตัว โดยแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ที่จะกระตุ้นรอยเลื่อนข้างเคียงได้ มักจะมีระยะทางจำกัดเพียง 2-3 เท่าของความยาวระนาบการเลื่อนตัวเท่านั้น การส่งผ่านความเค้นข้ามระยะทางกว่า 18,000-19,000 กิโลเมตร จึงไม่เพียงพอที่จะทำให้เกิดแผ่นดินไหวหลักในอีกซีกโลกได้ สถิติระยะยาวของ USGS ยืนยันว่า โลกมีแผ่นดินไหวขนาด 7.0 ขึ้นไปเกิดขึ้นเฉลี่ย 15 ครั้งต่อปี การเกิดเหตุการณ์ขนาดใหญ่ในเวลาใกล้เคียงกันจึงเป็นเพียง ความผันผวนทางสถิติตามธรรมชาติ เท่านั้น

บทเรียนสำคัญที่ประเทศไทยควรนำมาถอดบทเรียน

1. การอพยพทันทีของประชาชนในพื้นที่เสี่ยงภัยใกล้ชายฝั่ง เมื่อรู้สึกถึงแรงสั่นสะเทือนรุนแรง โดยไม่ต้องรอเสียงไซเรน สำหรับพื้นที่เสี่ยงสึนามิท้องถิ่นและการซ้อมหนีภัยเป็นประจำ

2. การทำความเข้าใจกับธรรมชาติของการเกิดแผ่นดินไหวในประเทศ ว่าสามารถเกิดขึ้นได้ที่ไหนบ้าง และมีโอกาสเกิดความรุนแรงได้มากเพียงใด เพื่อนำไปใช้ในการประเมินพื้นที่เสี่ยงภัย และใช้เป็นข้อมูลในการออกกฎหมายควบคุมการก่อสร้างอาคารต้านทานแผ่นดินไหว

ปัจจุบัน ศูนย์วิจัยแผ่นดินไหวแห่งชาติ ได้ดำเนินงานวิจัยด้านนี้หลายโครงการ ซึ่งได้รับงบประมาณสนับสนุนจาก สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) และ สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) เพื่อช่วยให้ประชาชนมีความปลอดภัยจากแผ่นดินไหวและสึนามิมากยิ่งขึ้น